thi ca min nam

1954 – 1975

nguyn vy khanh

 



         Tháng 7 năm 1954, cuộc chiến-tranh Đông-dương chấm dứt, nước Việt-Nam bị chia đôi. Trước thực tại mới, những nhà thơ ba miền tập hợp ở bên này vĩ tuyến 17 đă háo hức sáng tác, lên đường, làm nên một nền thi-ca độc đáo và dựng xây một nền văn-học nhân bản và khai phóng.

1- Thơ Tự-Do


          “Nhóm” Sáng Tạo đă góp phần làm mới văn học về văn cũng như thơ, về h́nh thức, thể cách cũng như nội dung. Tạp chí Sáng Tạo (rồi Thế Kỷ Hai Mươi, v.v) đă đến với độc giả với những tác-giả mới và những bài thơ mới (với đề mục ‘thơ tự do’). Trong số, Thanh Tâm Tuyền có những bài thơ tự do, không vần, bất ngờ về ư và chữ dùng, sau xuất bản Tôi Không C̣n Cô Độc (1956) và Liên, Đêm, Mặt Trời T́m Thấy(1964). Thơ Thanh Tâm Tuyền dùng ngôn ngữ để phá hủy ngôn ngữ, phó mặc mạch thơ, nhạc điệu cũng như ngôn ngữ thơ, tự do trôi chảy như sự vật vô tri vô nghĩa từ nguyên thủy. Với Nguyên Sa, thơ tự do là thơ phá thể, không khuôn khổ (1), trong khi Thanh Tâm Tuyền đi xa hơn, “thơ hôm nay không dừng lại ở thơ phá thể, thơ hôm nay là thơ tự do” mà cao điểm sẽ là thơ văn xuôi (2). Khi thơ Tự Do đă thành công gây tiếng vang thuận tiện, nhất là với những người làm thơ mới ra đời, nhóm Sáng Tạo bèn đi xa hơn phủ nhận giá trị thơ văn tiền
chiến. Nhiều nhóm văn nghệ sĩ đă lên tiếng phản đối, nhất là ở Huế. Dù ǵ th́ Thanh Tâm Tuyền rồi Nguyên Sa đă khai pháo mở đường cho ḍng thơ sẽ được gọi là Thơ Tự Do. Thơ tự do nguyên thủy là phản ứng lại Thơ Mới và thơ thời tiền chiến, một vận động đă bắt nguồn từ thời kháng chiến, với Hữu Loan và Màu Tím Hoa Sim, v.v

Đến Nguyên Sa, thơ chủ yếu là thơ t́nh-yêu rơ nét, đặc thù, cá nhân, có h́nh dáng nhưng cũng là một t́nh yêu phức tạp, đa dạng nhưng lă lướt, như trái tim người trẻ tuổi thấm nhuần hai văn hóa sống vào buổi giao thời của những năm cuối thập niên 1940 và đầu 1950. Thơ t́nh yêu của Nguyên Sa là một thứ t́nh yêu thuần chất, trữ t́nh thường nhật, hiện sinh. Khác thơ t́nh hiếm hoi của Thanh Tâm Tuyền, thơ Nguyên Sa không làm ra để gây băn khoăn hay suy nghĩ. Thanh Tâm Tuyền phải lo cho sứ mạng văn nghệ do đó bỏ quên t́nh yêu (“Tôi không ngợi ca t́nh yêu, tôi nguyền rủa t́nh yêu (…) Thơ hôm nay không cần đến T́nh Ái và khi T́nh Ái đến với thơ hôm nay cũng với vẻ tiều tuỵ khốn khổ chịu đựng hất hủi như cả một cuộc đời …”(3). Trong bài “Nỗi buồn thơ hôm nay”, Thanh Tâm Tuyền đi xa hơn khi ông hạ giá t́nh yêu : “t́nh ái cũng bị dùng làm phương tiện khám phá đời sống, khai quật ư thức…”. Do đó, cũng như các “nhà thơ hôm nay” của hai thập niên 1950 và 1960, Nguyên Sa chống trữ t́nh và lăng mạn, chống cả t́nh ái theo nghĩa thường v́ theo ông, lăng mạn là “sự xúc động quá mănh liệt, sự trữ t́nh bi thảm hoá” (4). Yêu nhưng không lăng mạn, cả không thác loạn của thơ tiền chiến. T́nh với ngôn ngữ mới, cung cách mới, thơ mộng nhớ nhung mới và khác, có vẻ thực tế và thành thật hơn!

T́nh yêu ở Nguyên Sa có thể bắt đầu bằng mong nhớ, đợi chờ và những lời trách móc tự nhiên :

“Có phải em về đêm nay?
Trên con đường thời gian trắc trở
để ḷng anh đèn khuya cửa ngơ
ngọn đèn dầu lụi bấc mắt long lanh
(…) Em đừng trách anh để ḷng ḿnh tủi cực
dến ngại ngùng dù nắng dù mưa
sao em không về
để dù nắng dù mưa
dù trong thời gian có sắc mầu của những thiên đàng đổ vở…”
(Có Phải Em Về Đêm Nay)

“Em” thời nay thành “con chó ốm, con mèo ngái ngủ” và ” mắt cá ươn”; không c̣n là “mắt xanh là bóng dừa hoang dại” (Đinh Hùng), “em đi áo mỏng phô hờn tủi” (Quang Dũng). Tóc của “em” chỉ là “tóc ngắn” (Áo Lụa Hà Đông). T́nh yêu đến với nhà thơ như một hạnh phúc, một tṛn đầy với những cảm xúc thật với da thịt cũng như trong tâm hồn.
Thơ tự do của Nguyên Sa có tiết tấu và nhạc điệu đặc biệt chưa thấy trước đó. Nguyên Sa lại có tài sử dụng nhiều h́nh ảnh mới và lạ. Nào “chải tóc em bằng năm ngón tay”, nào “lệ trắng gạo mềm” , “da em trắng anh chẳng cần ánh sáng / tóc em mềm anh chẳng thiết mùa xuân” , “tóc màu củi chưa đun”, miệng “chim sẻ”, áo “sương mù”, “bàn tay chim khuyên” (Nga) hay “sương gió trầm tư thêu thùa má ướt”, v.v.

“… Người về đâu giữa đêm khuya d́u dặt
Hơi thở thiên thần trong tóc ẩm hương xưa
Người đi về trời nắng hay mưa
Sao để sương gió trầm tư thêu thùa má ướt…”

(Đẹp)

Muốn “phá thể” và “tự do” nhưng thơ Nguyên Sa có lời và chất nhạc rất nhẹ nhàng, rất Việt Nam. Ông vẫn sử dụng lại những ước lệ của thi ca cổ điển như “thuyền ghé bến”, tay “lá sen”, mắt “mt vừng trăng sáng”, hay của thơ mới như “gió heo may”. Thành ra Nguyên Sa có những câu thơ mà ngôn từ như có âm hưởng ca dao dù đă được tân hóa theo thời đại:

“… Paris có ǵ lạ không em?
Mai anh về mắt vẫn lánh đen
Vẫn biết ḷng ḿnh là hương cốm
Chả biết tay ai làm lá sen…”

(Paris Có Ǵ Lạ Không Em?).

Thơ tự do của Nguyên Sa thời ra đời trên Người Việt và Sáng Tạo đă thuyết phục người thưởng thức văn nghệ rằng thơ tự do có thể sống động, rằng thơ tự do cũng có thi-tính. Sau thử nghiệm của Nguyễn Đ́nh Thi trong kháng chiến chưa đủ thuyết phục, th́ giờ đây là một xác định mới với một thẩm-mỹ mới, nhận định mới. Thơ tự do của Nguyên Sa nhờ giàu nhạc tính, lại đơn sơ, truyền cảm và hăy c̣n chứa đựng tâm hồn Việt Nam do đó đă sống lâu hơn đến ngày nay và chắc cả sau này; trong khi thơ tự do của nhiều nhà thơ thời ông đă và đang đi vào quên lăng. Nếu lúc đầu thơ tự do được cổ vơ như một vượt thoát khỏi những bó buộc và giới hạn của luật thơ th́ nay bài thơ tự do nào c̣n gi” được vần và nhạc và h́nh ảnh lại tiếp tục được yêu thích. Trong trường hợp Nguyên Sa, phủ nhận Thơ Mới và tiền chiến đồng thời cổ xúy thơ tự do và phá thể, nay phân tích lại th́ Nguyên Sa đă không thật sự đi xa trên con đường thơ tự do và vô t́nh thơ ông lại là gạch nối với thơ tiền chiến và ḍng thơ kháng chiến trước đó. Cho đến khi tạp chí Sáng-Tạo đ́nh bản hẳn, những nhà lư thuyết cổ vơ thơ tự do của nhóm đă vẫn không thuyết phục thật sự giới sáng tác cũng như giới thưởng thức văn nghệ. Thanh Tâm Tuyền có vẻ là người cuối cùng lên tiếng khi cho rằng người làm thơ tự do v́ sống thời gian hôm nay và dùng thanh âm ngôn từ để khám phá chính ḿnh. Dù sao đi nữa,
cùng với Thanh Tâm Tuyền, Nguyên Sa đă đem lại niềm tin nơi thể thơ tự do, thở của hai ông đă chiếu sáng trên nền trời thi ca ViệtNam hậu chiến. Chính sự tiếp nối và thành công của những nhà thơ khác đă đưa thơ tự-do đi xa.
Cũng thuộc nhóm Sáng Tạo nhưng hơi thơ mệnh yểu, Quách Thoại lên án chiến tranh, bạo lực, đồng thời chào mừng tự do và đ̣i hỏi dân chủ. Cơi tự do thật vô cùng quyến rũ :

“Cờ dân chủ ta bước tới tương lai đầy ứ
Phố lớn cười đại lộ hát nghênh ngang
Xă hội đi về, vũ trụ rộn ràng
Nhà mới dựng, gỗ ngói c̣n thơm lắm
… Đường rộng mở thênh thang trời dân chủ
Ôi! Tự do do thật vô cùng quyến rũ !”.


Bài Sáng Tạo ghi dấu sinh hoạt của nhóm tạp chí cùng tên:

“Tôi đổ lệ khóc đêm nay
Nào các anh có biết
Khi tôi đọc những bài văn anh,
bài thơ anh thắm thiết:
Những mối t́nh yêu đời bất diệt
của ḷng anh, của hồn anh trinh khiết
hiện nguyên h́nh trên chữ mực vừa in.
Tư tưởng — gịng câu — chứa đựng vạn niềm tin
Bao tâm huyết đổ dồn trên ư nghĩ
Thơm tho thay những ư t́nh tế nhị
Nói không cùng những cảm động ẩn trong lời
Tôi biết các anh những kẻ đă khóc cười
Là những kẻ c̣n tin yêu vững sống
C̣n sáng tạo các anh hăy c̣n sáng tạo
Mặt trời mọc !
Mặt trời mọc !
Rưng rưng mùa hoa gạo
Lỡ một mai tôi chết trần truồng không cơm áo
Th́ hồn tôi xin phảng phất chốn trăng sao
Để nh́n các anh như vừa gặp buổi hôm nào
Và trong câu chuyện tôi sẽ cười nhắc bảo:
C̣n sáng tạo ta hăy c̣n sáng tạo”.


Mai Trung Tĩnh đề nghị thơ xuôi, một cách thể nghệ-thuật tự-do :
…Tôi vẫn trờ về xóm đêm đêm nghe tiếng đàn than van kể chuyện chiều xưa mẹ chết anh bỏ đi, em bơ vơ chịu lấy một ḿnh đau khổ. Em lớn lên mang theo từng hồ lệ khóc không hết ngày xanh.
Bao cung bậc nức nở như ḷng anh rạn nứt.
Người ôm đàn c̣ng lưng gói tṛn tâm sự riêng tây, giây chùng nỉ non như trái tim bị hắt hủi.
Người ta muốn xót thương và cần sự tội nghiệp của kẻ khác ư? Cuộc đời phải chăng là một chuỗi dài tội nghiệp. Đêm đêm người ta vẫn đàn vọng cổ tiếc cho ngày xưa dù có hay không. Nghĩa là một dĩ văng, kỷ niệm nào.
Nghĩa là tôi muốn cho mắt khóc. Cuộc đời là những câu vọng cổ dài. Đời ḿnh là những chuỗi nhớ thương tiếc nuối.
Người muốn thế nên không cưỡng được
.
(Tiếng khóc, 40 Bài Thơ).
Như vậy, thơ Tự do hiện đại thi ca thêm một bước, hợp tâm t́nh con người “hôm nay” lúc bấy giờ và có thể cả sau này, nhưng về mặt văn chương, thành quả và sự đóng góp hạn chế hơn Thơ Mới và cả thơ Tượng trưng dù chỉ có mặt không lâu !

2-Thơ lục bát

đă được canh tân với một số nhà thơ thời Thơ Mới, nay trên tạp chí Sáng Tạo rồi Thế Kỷ Hai Mươi, Văn Học, Văn, Nghệ-Thuật, v.v. , lục bát được tiếp tục hiện đại hóa với ngôn ngữ tân kỳ, h́nh ảnh mới hơn, bất ngờ, cũng như trong cách dùng chữ, ngắt câu. Khởi xướng bởi Cung Trầm Tưởng, tác giả tập Thi Ca, tiếp đó có Sao Trên Rừng (Nguyễn Đức Sơn), Trần Tuấn Kiệt, Trần Đức Uyển, Hoài Khanh, Kim Tuấn, Hoàng Trúc Ly, …

Cung Trầm Tưởng:
“Bù em một tháng trời gần
Đơm hoa kết mộng cũng ngần ấy thôi
Bù em góp núi chung đồi
Thiêu nương đốt lá cũng rồi hoang sơ.
Bù em xuôi có ngàn thơ
Vẫn nghe trắc trở bên bờ sông thương
Quên thôi, bông sẽ phai hường
Mà xưa tiếng gọi nghe dường thiên thu
Non sông bóng mẹ sầu u
Ṃn trong ngưỡng cửa, chiều lu mái sầu.
Thôi em xanh mắt bồ câu,
Vàng tơ sợi nhỏ xin hầu kiếp sau…”

(Kiếp Sau, Lục Bát Cung Trầm Tưởng)

Sao Trên Rừng:
“rồi mai huyệt lạnh anh về
ru nhau gió thổi bốn bề biển xưa
trăng tà đổ bóng cây thưa
mộng trần gian đă hái vừa chưa em”

(Tịch Mạc, Lời Ru).

Hoàng Trúc Ly :
xin em dừng lại môi mềm
giấc mơ thê thảm bóng ch́m đêm sâu
tay xuôi mười ngón rụng sầu
xa nhau năm tháng cúi đầu nhớ nhau.
(… ) nh́n lên cửa khép lầu cao
bóng em chảy xuống vực sâu mắt buồn
về đêm khuya khoắt nhớ thương
mưa bay trước mặt, tủi hờn giăng ngang

(Lá Hoa Duyên, Trong Cơn Yêu Dấu).

3- Thơ t́nh đă phong phú thêm ở giai đoạn 1954-1975, hơn nữa là thời có những bài thơ t́nh để đời với sự phụ họa của nhạc phổ thơ. Hiện tượng thơ có thể nói đến những tập Truyện Chúng Minh của Nhất Tuấn (5). T́nh yêu trong trắng của những người tuổi trẻ, nhưng hoàn cảnh đất nước phân ly và chiến tranh khiến những kẻ yêu nhau không thể gần, chỉ gần trong tơ tưởng và kỷ niệm. Ở đây, t́nh yêu đă nhuốm mùi súng đạn, t́nh yêu và thơ t́nh thời đại:


Con quỳ lạy Chúa trên trời
Để cho con thấy được người con yêu
Đời con đau khổ đă nhiều
Kể từ thơ dại đủ điều đắng cay
Số nghèo hai chục năm nay
Xây bao nhiêu mộng trắng tay vẫn nghèo
…Người ta lại bỏ con rồi
Con quỳ lạy Chúa trên trời thương con

(Cầu Nguyện, Truyện Chúng Ḿnh 1).


Thơ nguồn cảm hứng từ tôn giáo đặc biệt là thơ Thiền nhưng lại dùng kho ngôn ngữ của Trung-Hoa v́ thi ca Việt Nam chịu ảnh hưởng này hơn là từ chữ Phạn. Thiên Chúa giáo cũng đă là nguồn hứng cảm củaQuách Thoại, LM Vũ Đức Trinh, Nhất Tuấn, Du Tử Lê, v.v. Những bài thơ hay của Quách Thoại viết về t́nh ái:


Ta ngạt thở bởi mùi hương xa vắng
Hương thiên đàng vừa thoảng bến trần gian
Ta đê mê cảm động đến mơ màng
Nghe mầu nhiệm thấm nhuần trong mến cảm
… Như Băng em, xin ngó nẻo thiên đàng
để nguy hiểm ta sống đời địa ngục…

(Như Băng Trường T́nh).

Nhà thơ Du-Tử Lê – giải Văn học Nghệ thuật 1973 với tập Thơ Du Tử Lê 1967-1972, đă ngạo mạn tôn thờ người nữ thành Tin Mừng cho đời chàng chăng?


Nàng buồn như trái chín
mắt gầy đêm mưa xanh
hồn căng trên thập tự
đầu cúi xuống dương gian
chớp hoài đôi mắt ướt
tôi thích được quỳ dưới chân nàng
chỉ để xin những điều vớ vẩn

(Phúc Âm Nàng).

Du Tử Lê c̣n có những bài đầy một nỗi buồn tuyệt vọng và chân thành, nhiều giăi bày và tiên tri của một người tin ở sứ mệnh đến với đời như một nhà thơ:


“… hăy mang đi hồn tôi
một hồn đầy côn trùng
một hồn đầy tháp chuông
ngân nga lời báo tử”
(Lúc Người Chết).

Thơ t́nh c̣n có Thế Viên, Hoàng Trúc Ly rồi Kim Tuấn :


Anh cho em mùa Xuân
Nụ hoa vàng mới nở
Chiều Đông nào nhung nhớ
đường lao xao lá đầy
Chân bước ṃn vỉa phố
Mắt buồn vin ngọn cây …

(Nụ Hoa Vàng Ngày Xuân, Thơ Kim Tuấn).

Trần Dạ Từ, Phạm Thiên Thư, Hoàng Trúc Ly, Cung Trầm Tưởng, v.v. đă là những nhà thơ đa t́nh. Với Trần Dạ Từ đó là :

“Thủa làm thơ yêu em
Trời mưa chưa ướt áo
Hoa cúc vàng chân thềm
Gió mây lưng bờ dậu
Chiều sương đầy bốn phía
Ḷng anh mấy ngă ba
Tiếng đời đi rất nhẹ
Nhịp sầu lên thiết tha .
Thủa làm thơ yêu em
Cả ḍng sông thương nhớ
Cả vai cầu tay nghiêng
Tương tư trời thành phố …

(Thủa Làm Thơ Yêu Em)

Ở Cung Trầm Tưởng, t́nh bắt đầu với Mùa Thu Paris:


… Mùa thu đêm mưa
Phố cũ hè xưa
Công trường lá đổ
Ngóng em kiên khổ phút, giờ
Mùa thu âm thầm
Bên vườn Lục-Xâm
Ngồi quen ghế đá
Không em buốt giá từ tâm…
”.

Hai nhà thơ Kiên Giang, Trần Tuấn Kiệt cũng đă để lại nhiều bài thơ t́nh đẹp. T́nh mới lớn có hiện tượng Nguyễn Tất Nhiên với những vần thơ học tṛ ca tụng t́nh yêu được phổ nhạc và phổ biến rộng răi nhất là trong giới học sinh, sinh viên! Cô Bắc Kỳ Nho Nhỏ sau đây là một bài thơ t́nh nhưng người đọc có thể h́nh dung lại được đời sống dân tộc hài hoà ở miền Nam, những vùng như Biên Hoà, nơi sinh trưởng của nhà thơ:


Đôi mắt tṛn, đen, như búp bê
Cô đă nh́n anh rất … Bắc Kỳ
Anh vái trời cho cô dễ dạy
Để anh đừng uổng mớ t́nh si
Anh vái trời cho cô thích mộng
Để anh ngồi kể chuyện nằm mơ
” Đêm qua có một chàng bươm bướm
Nguyện chết khô trên giấy học tṛ “
Anh chắc rằng cô sinh trong nam
Cảnh tượng di cư chắc lạ lùng ?
Khi nghe ai luyến thương Hà Nội
Chắc cô nghe bằng tim dửng dưng
Anh vái trời cho cô dửng dưng
Coi như Hà Nội – xứ hoang đường
Để anh c̣n dắt cô đi dạo
C̣n rủ cô vào rạp cải lương
Anh vái trời cô thích cải lương
“Thích kẻ anh hùng diệt bạo tàn”
Mốt mai thê thảm quanh đời sống
Cô sẽ c̣n đôi chút lạc quan
Đôi mắt tṛn, đen, như búp bê
Cô nhớ nh́n thiên hạ lận lường
Mà hăy nh́n anh cay lắm chuyện
Nhưng c̣n con trẻ chuyện yêu đương”

(1973).

4- Nếu từ thời Thơ Mới, thơ đă tự do hơn, phóng túng hơn thơ cũ nhưng vẫn thường ở trong khuôn tế nhị, thơ mộng th́ đến thời này nhất là ở những năm chiến tranh, tâm t́nh con người giao động nhiều, mất mát thua thiệt nhiều, như bất lực trước tàn bạo của chiến tranh và kiếp người, đă có những giọng thơ khinh bạc, bạt mạng, như Nguyễn Bắc Sơn; cũng là thời thơ văn bốc lửa của miền Trung địa đầu của miền Nam Cộng Ḥa. Miền Trung đă sôi động với những biến cố Phật giáo 1963, 1965, đại học Huế, nhóm Lập Trường, rồi biến cố Tết Mậu Thân, cổ thành Quảng Trị, v.v. , với những người thơ trẻ Trần Vàng Sao, Thái Luân, Mường Mán, Hoàng Lộc, Thành Tôn, Luân Hoán,… Nguyễn Nho Sa-Mạc với những vần thơ mệnh yểu; thơ ở ông rơ là không phơn phớt, nơi trần b́, mà đă thẩm thấu trong h́nh hài và tâm tưởng. Một trong những bài thơ t́nh đầu tiên của Nguyễn Nho Sa-Mạc là bài Vàng Lạnh, đăng trên tạp-chí Mai năm 1962, một tạp-chí cung cách thủ cựu, khép kín và nổi tiếng với những bài nghị luận khô khan về triết lư và văn-hóa. Bài thơ đến với giới thưởng ngoạn thi ca lúc bấy giờ như một làn gió lạ. Nội dung một thiên t́nh sử dù chỉ mới bắt đầu và lời thơ được chăm sóc, trau chuốt một cách tuyệt vời :

“Chuyện bữa ấy chiều nay em kễ lễ
màu môi chôn kỷ niệm đă lâu rồi
mi mắt đó ghi ân t́nh đổ vỡ
đời nữ sinh vàng lạnh tháng ngày trôi
Em đă khóc cả buổi chiều hôm trước
chúng bạn đùa đă biết chuyện riêng tư
nỗi yêu thương trong đời người con gái
bảo em buồn nức nở trước trang thư
(…) Chuyện bữa ấy chiều nay em kể lể
dáng mi trầm nuối tiếc những ngày qua
thứ bảy chiều chúng ḿnh mừng sinh nhật
của mối t́nh sớm nở sớm đi qua”.


Vũ Hữu Định cũng chết trẻ, nổi tiếng với bài thơ C̣n Một Chút Ǵ Để Nhớ được Phạm Duy phổ nhạc – nhạc phổ thơ đóng một vai tṛ quan trọng giúp đến với người thưởng ngoạn và làm sống lâu những tác phẩm hay, từ thời này và ra đến hải ngoại sau này (nhưng thương mại hóa hơn là tự phát) :


phố núi cao phố núi đầy sương
phố núi cây xanh trời thấp thật buồn
anh khách lạ đi lên đi xuống
may mà có em đời c̣n dễ thương
phố núi cao phố núi trời gần
phố xá không xa nên phố t́nh thân
đi dăm phút đă về chốn cũ
một buổi chiều nào ḷng bỗng bâng khuâng
em Pleiku má đỏ môi hồng
ở đây buổi chiều quanh năm mùa đông
nên em mắt ướt và tóc em ướt
da em mềm như mây chiều trong
xin cảm ơn thành phố có em
xin cảm ơn một mái tóc mềm
mai xa lắc bên đ̣i biên giới
c̣n một chút ǵ để nhớ để quên
”.

Trong số, Luân Hoán là nhà thơ sáng tác mạnh nhất với năm thi tập được xuất bản trước khi xảy ra biến cố 1975, đó là chưa kể sáu tập khác in chung với bạn thơ. Ông nhập ḍng thi ca phản kháng chiến-tranh bên cạnh ḍng thơ quê hương và t́nh yêu với một ngôn ngữ riêng ông :


em yêu dấu hờn giận chi kỹ rứa
chim trong vườn chiều nay hót nhiều hơn
em có nhớ con chào mào mọi bữa
vẫn đứng một ḿnh đổ giọng véo von

(Làm Lành).
*
Thơ thời này c̣n có những khuynh hướng triết lư, về phận người và vũ trụ như thơ Chế Vũ, Phổ Đức, Thành Tôn, Hoài Khanh, Bùi Giáng, Mai Trung Tĩnh, … Ở Thành Tôn :
.. đi, về bóng lạ bàn chân
ḍng sông nghiệp dĩ tiếp dần biển khơi
quanh co nghĩ rộng đất trời
cái tôi hiện hữu một thời vong nô
khép dần cánh cửa hư vô
thân chưa nhập thế cơ hồ cách xa”
(Ranh Giới, Thắp T́nh 1969).


T́nh yêu ở Phổ Đức đă nhẹ nhuốm mùi thiền :


“Anh đứng dậy che tay buồn cúi mặt
Nh́n lối quen năm tháng dẫm lên sầu
Em qua đó bao lần khi nắng tắt
Mỗi chiều về bốn mắt lại nh́n nhau
Trong im lặng anh nghe hồn ẩm mục
Khóc thương thân vàng úa cả tâm linh
Đời chung hưởng nhưng không cùng chung mộng
Anh tự tay đào huyệt để chôn ḿnh…

(Ảo Tượng T́nh Yêu).


Hoài Khanh, trong Thân Phận (1962), “kẻ bị đày giữa băi đất hoang tàn của nghĩa địa trần gian” như Phạm Công Thiện giới thiệu trong đề tựa: “Tôi lẩn trốn v́ biết ḿnh không thể / Mây của trời rồi gió sẽ cuốn đi”, v́ nhà thơ đă mất hay hết c̣n tin những nơi trú ẩn t́nh yêu và niềm tin:


Hăy để tôi đi khuất cơi đời
Buộc ràng chi nữa xác thân tôi
(…) Thượng đế đành vắng mặt
Chân lư lại xa vời
tôi dối ḷng an ủi ngắm mây trôi
t́m một chút b́nh yên khi linh hồn sôi sục

(Tự Vấn).

Thơ Thiền của Bùi Giáng là một phương tiện giải thoát cuộc sống khó khăn, hiện-sinh không lối thoát. Thơ ảnh hưởng Phật giáo có Phạm Thiên Thư, Nhất Hạnh, Hoài Khanh, Phạm Công Thiện, Xuân Phụng, … nhưng nổi tiếng là Phạm Thiên Thư với những bài thơ t́nh dài hơi thể lục bát như Đưa Em T́m Động Hoa Vàng hay bốn chữ như Ngày Xưa Hoàng Thị :


Em tan trường về
Đường mưa nho nhỏ
Chim non dấu mỏ
Dưới cội hoa vàng…


Tập thơ trường thiên Đoạn Trường Vô Thanh (1973) viết theo thể lục bát muốn đi xa hơn t́nh yêu dưới bóng bồ đề và bốn bề thiên nhiên. Ở đây đằng sau chuyện nàng Thúy Kiều là bề sâu tư tưởng dân tộc, tôn giáo cùng triết lư. Cuộc đời Kiều dưới lăng kính một người Việt ở thế kỷ XX. Hăy nghe ông tả tiếng đàn Thúy Kiều:
… bây giờ phiếm gợn thêm chương
soạn cung giải vận đoạn trường từ đây
vi vu đồi liễu cồn mây
hơi thu tỏa cánh hạc bay chập chờn
cỏ vàng núi nhuộm tà dương
đồi phong lá gọi bóng sương xạc xào
hạt đàn tấm tức nao nao
suối tuôn mạch đá đau bào ḷng non …

(Tr. 24).


Thi ca thế giới đa dạng được giới thiệu nồng nhiệt hơn. Diễm Châu của nhóm Tŕnh Bày đă đưa thơ Âu-châu hậu chiến đến với người đọc. Phạm Công Thiện giới thiệu Rainer M. Rilke như là một nhà thơ của hố thẳm, của đêm tối nguyên thủy, nhà thơ của Hư vô, ông đến với Phật và đông phương như nguồn cảm hứng; nhà thơ cô đơn trước những sự vật có thể có cảm thông nhưng chắc là có một hiện hữu riêng, tự tại. Rilke ở trong số những văn nghệ sĩ chống và “muốn” tách khỏi nguồn Thiên chúa giáo, cũng như F. Nietzche. Guillaume Apolinaire thích làm thơ tự do và có những bài mỗi đoạn là một chữ, tập Alcools gồm những bài hay nhất của ông, không chấm câu. Nhà thơ siêu thực Gérard de Nerval sống cuộc đời của mộng ảo, sống giữa trong những khoảnh khắc tỉnh thức, cơn điên và mộng ảo. Thi ca trở thành tṛ chơi của sự sáng tạo, đứa con của thượng đế, là hoả diệm sơn kia bỗng một bữa nào, lăng đăng trào phun bởi một gót chân ngà huyền diệu. Kẻ chôn cuộc đời ḿnh trong những cơn mộng ảo. Kẻ ôm mộng một đời, mà thơ là một lời mời gọi của trái tim.
Về thơ nữ có Trần Thị Tuệ Mai, Mộng Tuyết Thất Tiểu Muội, Hoàng Hương Trang, Trần Thy Nhă Ca, Lệ Khánh, ..; đi từ những t́nh ư ngập ngừng, kín đáo và lời cổ kính, đến những nghi vấn khúc mắc, táo bạo! Trong số, Nhă Ca đem những tứ thơ nhuốm không gian của thời hồng hoang nhân loại, t́nh đam mê ngây thơ trong một khung cảnh thật vô tư:


Tôi làm con gái
Buồn như lá cây
Chút hồn thơ dại
Xanh xao tháng ngày…

(Bài Nhă Ca Thứ Nhất, Nhă Ca Mới, tr. 36)

Đời sống ôi buồn như cỏ khô
Này anh, em cũng tợ sương mù
Khi về tay nhỏ che thời tiết
Nghe giá băng ṃn hết tuổi thơ

(Thanh Xuân, tr. 41).

5- Thi-ca miền Nam trong hơn 20 năm (1954-1975) đă là một bộ diễn-mục của những khúc giao-hưởng gồm nhiều biến tấu, đa dạng về thể thơ cũng như nội dung, âm hưởng, tiết tấu. Nếu phải nhận định, chúng tôi không nói đến loại thơ b́nh dân của người Việt-Nam ‘dân tộc thi sĩ’, xin chỉ thu gọn trong một số điểm về những hiện tượng và sự nghiệp, công tŕnh đáng nói đến.


Trước hết, về ngôn-ngữ thi ca đă có đủ tŕnh độ, từ ngôn ngữ cổ-kính, sang-cả, nét thơ tinh tế, ư tưởng thâm sâu của Vũ Hoàng Chương, Đinh Hùng, v.v.


… Ta lảo đảo vùng đứng lên cười ngất,
Gh́ chặt nàng cho chết giữa mê ly.
Rồi dày xéo lên sông núi đô kỳ,
Bên thành quách ta ra tay tàn phá.
Giữa hoang loạn của lâu đài, đ́nh tạ,
Ta thản nhiên, đi trở lại núi rừng.
Một mặt trời đẫm máu xuống sau lưng

(Đinh Hùng, Bài Ca Man Rợ)

đến ngôn-ngữ nguồn cội đông-phương cùng ư tưởng lập ngôn của nhà thơ thế hệ tiếp nối, như Viên Linh, Tô Thùy Yên :
… Ta hỏi han hề Hiu Quạnh Lớn
Mà Hiu Quạnh Lớn vẫn làm ngơ
Đảo hoang, vắng cả hồn ma quỉ.
Thảo mộc thời nguyên thủy lạ tên
Mỗi ngày mỗi đắp xanh rờn lạnh
Lên xác thân người măi đứng yên
(…) Sóng thiên cổ khóc, biển tang chế
Hữu hạn nào không tủi nhỏ nhoi ?

(Trường Sa Hành)

Bên cạnh đó là ngôn-ngữ tâm hồn của thời đại. Hoặc là một ngôn-ngữ thi ca đẹp, trau chuốt; của những Nguyên Sa, Hoàng Trúc Ly, Nguyễn Tất Nhiên, Mai Trung Tĩnh, …
Hoặc là ngôn-ngữ thi ca triết lư của thời đại mà thơ của Phổ Đức, Thành Tôn, Hoài Khanh, Trần Tuấn Kiệt, Phạm Công Thiện, … là những dấu tích, như đă trích dẫn ở phần trên. Thơ của Nguyễn Nho Sa-Mạc đă mang h́nh ảnh và ư thơ chứa nét hiện sinh của thời đấu thập niên 1960 :


Bằng đôi tay ốm kín nỗi buồn
Ta đi trong trời đất hoàng hôn
Mà nghe sữa mẹ chan ḥa cháy
Máu ở buồng tim cùng loạn cuồng
Ta siết h́nh em trong tiếng hôn
Im nghe da thịt và linh hồn
Giữa không gian rộng ta vùng dậy
Cuộc sống đi ṿng quanh áo cơm
Ôi nửa cuộc đời ta đảo điên
Đêm nằm ru giấc ngủ cô miên
Hai mươi tuổi trong hồ suy tưởng
Ngửa mặt nh́n trời đi ngả nghiêng

(Sinh Nhật).

Một ngôn-ngữ thi ca đầy hoài nghi, khắc khoải, khi siêu-h́nh, khi hiện sinh thân phận người. Ngôn-ngữ của những kiếm t́m lốt thoát cho cá nhân và tập thể.
Cái đẹp, cái đạt trong thơ ngừng ở h́nh thức, nhạc tính, âm điệu hay cần phải bao gồm cảm hứng và triết lư, tư duy? Có người nhờ kỹ thuật thể hiện, cho nội dung mới vào ngôn ngữ thơ mà trở nên thơ hơn, được đón nhận hơn, dù bước đầu có thể đi lại trên con đường người trước như Thơ Mới có người làm theo nhưng với ngôn ngữ, ư t́nh hôm nay, ngữ điệu độc đáo riêng, tạo bản sắc, có thi tính riêng! Nói thơ t́nh yêu chưa chắc thời nào cũng như nhau là do lẽ đó! Có thời trang thành mốt lâu dài, có khi lại chỉ là đồ chưng xa xỉ không cầm cự được với thời gian! Lư luận cho lắm rốt lại, văn chương là ở cách thể hiện. Thẩm mỹ học mới, ư thức mới quan trọng, v́ chính ư thức sáng tạo có mới, có độc đáo, khác biệt, riêng tư,… th́ kỹ thuật, ngữ điệu, ngôn từ, hồn thơ mới cất cánh bay được!
Như vậy, thi ca có những sáng tạo văn chương, những cái mới, có thể gây bối rối và ồn ào lúc đầu nhưng có khả năng sống c̣n với thời gian, được đón nhận, nhưng cũng có những cái mới lạ gây nghi vấn, chống đối và cũng có những cái bất cập, trở lùi quá độ ! Người làm thơ cảm nhận thi hứng rồi diễn đạt thành lời thơ, hai phương diện của một thể hiện nghệ thuật, cái Đẹp! Phải có ư chí sáng tạo, sống mạnh, cách tân ngôn ngữ, cấu trúc, nhịp điệu, nhạc tính, v.v. v́ thơ hay hay không cũng chẳng có khuôn mẫu nào. Cái khó cho nhà thơ khi phải lập lại phong cách, ngôn từ sẵn có của ḿnh mà không sáng tạo, không thêm được cái mới hay không thay đổi; hoặc quá tập trung vào văn bản như một ám ảnh; rồi đề tài có khi hết chất thi ca. Thơ mới, tứ mới, tâm t́nh mới đưa đến một hay nhiều h́nh thức khác, mới, để diễn tả thi hứng mới, của hôm nay. Như thế thơ này sẽ truyền cảm đến người đọc cùng thế hệ, cùng thời! Dù sao th́ thi ca là thể loại tương đối khả dĩ có những cách tân, làm mới hơn là một vài bộ môn văn nghệ khác như tiểu thuyết, truyện ngắn, …, dù vậy cái mới luôn đ̣i hỏi ba yếu tố cổ điển thiên thời địa lợi nhân ḥa. Hội họa chẳng hạn, người nghệ sĩ có thể một ḿnh đi trước thời đại, không được hiểu liền, nhưng tác phẩm một khi được h́nh thành, sẽ vẫn trơ gan cùng tuế nguyệt và sẽ có lúc có người đồng cảm. Cái mới, cái khác của thơ cần phải có đáp ứng liền, phải năng động thường trực, phải đi với thời đại. Thơ tự do từ tạp chí Sáng Tạo là một thí dụ. Cái mới cũng có nghĩa cách tân cái cũ, trở lại cái cũ với một ngôn từ, nội dung, h́nh thức, kỹ thuật, .. mới. Thơ Tô Thùy Yên là một thí dụ,
Tóm, hai mươi năm thi ca này có hai khuynh hướng chính: một, hiện đại, mới với trữ t́nh, thi tính; một mới hoàn toàn tự do. Cả hai là những nỗ lực mới về ngôn ngữ thơ, về nhạc điệu, những dựng xây nền tảng thi ca mới, sứ mạng thi nhân mới và khác trước đó. . Tự do và khác. Tất cả với Thanh Tâm Tuyền chẳng hạn, là phản, là đối nghịch. Như nội dung, ư t́nh chuyên chở trong thơ. H́nh thức và nội dung với thơ Thanh Tâm Tuyền là một, như một. Phải thành công một, kia mới thành công xướng lên, mới lên. Yếu tính thơ tự do có yếu tố hỗn độn,… v́ nó có sự tổ chức riêng, có kết cấu riêng, nội tại, để nói lên, để nên thơ! Thơ tự do khác thơ cổ đ́ển hay có niêm luật v́ liên hệ đến tác giả, đến tài thơ, nhịp thơ riêng. Nếu không, là thất bại, là không c̣n thơ tự do! Thanh Tâm Tuyền bỏ làm thơ sau những xáo trộn giữa thập niên 1960, cho đến khi ông vào trại “cải tạo” nơi núi rừng Việt Bắc. Trên tạp chí Nghệ thuật, nhà thơ Trần Đức Uyển đă có lần nhắc lại câu tâm sự của Thanh Tâm Tuyền tại sao không c̣n có thể làm thơ: “… Tự nhiên thấy khó, không dám làm. Vả lại chưa t́m được cái ǵ mới. Tôi thấy thơ bây giờ càng ngày càng thu hẹp lại, rút gọn vào trong cái “tôi”, để cuối cùng chỉ có ḿnh hiểu được thơ ḿnh”(6).
Nếu Thanh Tâm Tuyền hiện đại với âm hưởng Tây phương th́ Tô Thùy Yên là dấu vết khảo cổ, nhân chủng học cho một phương đông huyền diệu, thần bí. Không khí cổ thời, ư và nhân sinh quan có vẻ của người xưa, không gian và cảm giác xưa. Sống ở thế kỷ XX, ông chụp ảnh nghệ thuật, dùng máy hiện đại hôm nay để nắm bắt những nét đẹp đông-phương vương vất đâu đó trong vũ trụ, nhất là những nét đan thanh của tâm hồn ! Cái đẹp ở đây là cái đẹp của những huyễn mộng hoang đường, của một thế giới ẩn ch́m trong thời gian, là mỹ cảm của tâm hồn nhà thơ đứng trước thiên nhiên, trước đời văn minh mà như hoang sơ. Cái đẹp ở trong nỗi buồn thế kỷ, ngôn ngữ thăng hoa thành mộng mị cổ thời. Cái Tôi sung măn truyền thừa văn hóa, hănh tiến trong hoang vu cũng như trong bức rối của thời đại.
Kẻ hậu sinh sau này muốn t́m hiểu con người và cảnh tượng đời sống Việt thế hệ 1954-1975 không thể không mở t́m lại những trang thơ mang suy tư về cá nhân và tập thể của Mai Trung Tĩnh, Hoài Khanh, Thanh Tâm Tuyền, Tô Thùy Yên, v.v.! Ở thơ Tô Thùy Yên chẳng hạn, thi ca gắn liền với đời sống, đặt vấn đề cho lương tâm nhân loại, cho đồng loại, và không chỉ ở một thời. Ở ông, có thể nói đến thi ca như một kinh nghiệm vừa tư duy vừa tâm linh mà cũng là một kinh nghiệm nhân sinh. Thơ ông là một khẳng định lớn của con người! Có lần ông đă nhận định rằng “thế kỷ mà chúng ta đang sống đây càng lúc càng hiển lộ một hiện tượng tách biệt trầm trọng lạ lùng giữa thơ và đời sống. Tách biệt đến mức tưởng chừng bây giờ thơ đă trở thành một công việc riêng tư hết sức chuyên môn như trong một hội kín giữa các người làm thơ với nhau thôi. (…) Nếu lịch sử là nỗ lực mô tả những diễn biến cụ thể của thời gian th́ thơ, một cách khái quát, là lịch sử trừu tượng của thời gian, là phần hồn thiêng của lịch sử “(7)./


Chú-thích:
1. Nguyên Sa,”Kinh nghiệm thi ca”, Sáng Tạo, số 21, 6-1958, tr. 66.
2. Thanh Tâm Tuyền, “Nỗi buồn trong thơ hôm nay”, Sáng Tạo, 31, 9-1959, tr. 1.
3. Thanh Tâm Tuyền. Sđd, tr. 4 & 6.
4. Nguyên Sa. “Rời bỏ nền văn chương trú ẩn”. Đất Nước, 2, 12-1967, tr. 9.
5. Gồm nhiều tập, tái bản nhiều lần, tập 1 xuất bản lần đầu năm 1962.
6. Trần Đức Uyển. ”Nh́n lại thơ hôm nay”. Nghệ Thuật, 12, 12-1965, tr. 16-17.
7. ”Bài nói chuyện của Tô Thùy Yên trong buổi ra mắt Thơ Tuyển tạiHouston TX ngày 9-3-1996″. Ngày Nay TX, 340, 1-4-1996, tr. B3.